زندگي نامه استاد همايون خرم

در سال 1282 شمسی خداوند پسری به شیخ اسماعیل واعظ اصفهانی که به تاج الواعظین معروف بودند عطا کرد که نامش را جلال گذاشت . شیخ اسماعیل پدر جلال علاوه بر منبر گرم و گیرایی که داشت از صدایی دلنشین نیز برخوردار بود و طبق مرسوم زمان بر اثر حشر و نشر با مردم اهل ذوق زمانش با گوشه ها و ردیف های آوازی ایران نیز آشنایی پیدا کرده بود . جلال فرزند شیخ اسماعیل هم ، این صدا را از پدرش به ارث برده بود و این موضوع را اهل خانواده همه می دانستند ولی جلال به احترام پدر هرگز جلوی او دهان باز نکرده بود و پدر از صدای خوش فرزندش خبری نداشت . عاقبت زمان مدرسه رفتن جلال رسید . پدر او را به مدرسه ((علیه)) سپرد . این مدرسه در بازارچه رحیم خان در نزدیک مسجد رحیم خان واقع بود و با منزلشان فاصله ای نداشت . در مدرسه به خاطر صوت خوشی که جلال داشت مکبری و موذنی و قرائت قرآن را به او واگذار کرده بودند . یک روز عصر وقتی جلال 9 ساله از مدرسه برمی گشت . با خود اندک اندک زمزمه میکرد و این زمزمه تا نزدیک در منزل ادامه داشت . غافل از اینکه پدر بر خلاف معمول وامروز در منزل است و صدای او را شنیده . وقتی جلال پایش را از هشتی به داخل حیاط گذاشت پدرش او را صدا کرد . رنگ از روی جلال پرید و به لکنت افتاد . در این هنگام پدر با چهره ای گشاده و ملاطفت آمیز به فرزند گفت: جان پدر تو صدایت خوب است و قشنگ آواز می خوانی ومن صدایت را شنیدم ؛ حالا کمی برای من بخوان . وقتی جلال با صدای لرزان اندکی خواند ، پدر دستی به سرش کشید و بوسه ای از مهر بر پیشانیش زد و گفت: برای آواز خواندن تنها صدای خوب کافی نیست تو باید تعلیم ببینی.

آن روز ها به جلال چون فرزند شیخ اسماعیل تاج الواعظین بود ((تاج زاده)) میگفتند . جلال تاج زاده از 9 سالگی تعلیم آواز را شروع کرد . ابتدا پیش پدرش با مقدمات و اصول ردیف ها آشنا شد و سپس پدر او را به مرحوم آسید عبد الرحیم اصفهانی استاد مسلم آواز آن زمان سپرد و تاج مدتی نزد این استاد گوشه ها را یاد گرفت . پس از مرحوم آسید عبدالرحیم پدر تاج برای این که او را با گوشه ها ی سازی در ردیف ها آشنا کندشاد روان نایب  ، تاج را به خدمت اسداله نی زن معروف برد . تاج زمانی نسبتاً طولانی در خدمت نایب اسداله نکته ها و ظرایف آواز ایرانی را فرا گرفت . آخرین استادی که تاج بنا به توصیه پدر برای گوشه ها و ردیف ها به خدمتش رفت مرحوم شاد روان میرزا حسین خان ساعت ساز معروف به ((خضوعی))بود و تاج پس از اتمام فراگیری نزد این استاد،دیگر در آواز سر آمد شده بود و اندک اندک در محافل می خواند و اینجا و آنجا همه از صوت خوشش و تسلط او بر آواز سخن میگفتند . تاج در نوجوانی با مرحوم حسین خان اسماعیل زاده استاد معروف کمانچه آشنا میشود و اولین باری که قرار بوده به همراه ساز حسین خان آواز بخواند ، حسین خان ساز را کوک میکند و هنوز جمله اول را نزده تاج با عجله شروع به خواندن میکند . مرحوم حسین خان اسماعیل زاده با لبخندی میگوید: پسرم در خواندن اینقدر عجله نکن صبر داشته باش تا من درآمد بکنم ، بعد کمی بیشتر صبر کن چهار مضرابی هم بزنم ، وقتی مجلس سر حال آمد و خودت هم کاملاً سر ذوق آمدی آنوقت شروع کن به خواندن . آن وقت هم با طمانینه بخوان تا مردم فرصت شنیدن و لذت بردن از ریزه کاری های آوازت را داشته باشند .

تاج همیشه از آواز مرحوم آسید عبدالرحیم اصفهانی و مرحوم میرزا حسین ساعت ساز با تجلیل و گرامیداشت فراوان یاد میکرد و بخصوص می گفت: صدای استاد مرحوم آسید رحیم به حدی زیبا بود که ممکن نیست کسی دیگر بتواند مانند او به این خوبی بخواند .

بی تردید بسیاری از استادان مسلم موسیقی و نوازندگان چیره دست سازهای ایرانی با شادروان تاج ساز نواخته اند نام این هنرمندان را میتوان در ردیف نام کسانی که با تاج همنوازی داشته اند ثبت کرد:

تاج بر خلاف اینکه استادان انگشت شماری داشت ، شاگردانش فراوان بودند. او در تعلیم با لطف پدرانه ای که داشت با اصرار هر کسی را که حتی دو دانگ صدا داشت تشویق به خواندن میکرد . و اغلب خودش هم محض ترغیب شاگردان جوان و تازه کار بی هیچ نازو افاده ای چند بیتی مناسب زمزمه میکرد . تاج با خضوع و خشوع فراوان تعلیم میداد و با روحییه ای که داشت اکثراً از شاگردانش به عنوان شاگرد نام نمی برد بلکه به نام دوست و رفیق یاد میکرد . 

خاطره ای از استاد شجریان:

آخرین باری که در محضر این هنرمند بزرگوار بودم ،چهاردهم آبان 1360 درست یک ماه قبل از درگذشت ایشان به اتفاق استاد حسن کسایی و آقای محمد موسوی (نوازنده نی و شاگرد حسن کسایی)آقای پرویز مشکاتیان (نوازنده سنتور) آقای ناصر فرهنگ فر مهر،آقای منوچهر غیوری (شاگرد وفادار کسایی )شاطر رمضان و چند تن دیگر از هنر دوستان تهرانی و اصفهانی کلبه محقر مرا به قدوم شریف خود آراسته بودند .در آن روز کسایی برای شادروان تاج که خیلی افسرده به نظر می رسید با نی ،دشتی در آمد کرد و تاج با غزلی از سعدی به این مطلع:

تاجم نمی فرستی تیغم به سر مزن                 مرهم نمی گذاری زخمم دگر مزن

آوازی با نهایت قدرت تاثیر خواند که در حقیقت عقده گشایی دا آزردگی هایش بود . پس از فرود آواز ایشان تکلیف کردند که چیزی بخوانم من هم اطاعت امر استاد کرده چند بیتی خواندم که طبق معمول مورد ستایش و لطف پدرانه ایشان قرار گرفتم . شادروان تاج مردی بود سلیم النفس و با مناعت طبع هرگز در طول مدت زندگی اش به خاطر مال دنیا و مسائل مادی به کسی کرنش نکرد و به این خاطر مدح کسی را نگفت . و از همه تعریف و تمجید میکردو همه را با نام خیر یاد میکرد ، شاید کسی به خاطر نداشته باشد که او حتی یک بار از کسی گلایه کند و یا از کسی بد بگوید او حتی اگر از کسی رنجشی میدید و خاطرش آزرده میشد ، این رنج و آزردگی را با سکوت بزرگوارانه ای تحمل میکرد . تاج از استادانش با احترام فراوانی یاد میکرد . با دوستانش با مهربانی و عطوفت رفتار میکرد و حتی تا آخرین روز های عمرش به اغلب دوستانش سرکشی و احوال پرسی میکرد . او با شاگردانش نیز عطوف و مهربان بود و مانند پدری خود را موظف به غمخواری آنان می دانست .

در سال ۱۳۱۶ در آباده متولد شده در کودکی با خانواده به تهران آمد، تار پدر و ویلن برادرش او را با موسیقی آشنا کرد و از ده سالگی به سه تار پرداخت.

برای ادامه موسیقی به هنرستان موسیقی ملی رفت، در آنجا سه تار چندان مورد استفاده نبود و او اجباراً تار را برگزید، با سازهای دیگر چون ویلن نیز آشنا شد و آن را نزد برادرش  محمود ذوالفنون آموخت و در این حال سه تاررا همچنان می نواخت. در هنرستان از رهنمودهای مرحوم موسی خان معروفی در زمینه تکنیک سه تار برخوردار گشت و به این ترتیب هشت سال آموزش وی در هنرستان به فراگیری سه تار، تار و ویلن گذشت.

همزمان با تاسیس رشته موسیقی دانشکده هنرهای زیبا به آنجا راه یافت و با شخصیتهای ارجمند موسیقی ایران نظیر مرحوم نورعلی برومند و دکتر داریوش صفوت آشنا شد و از این رو شناخت تازه ای از موسیقی اصیل و امکانات وسیع سه تار کسب کرد و تمام توجه تجربه خود را از سال ۱۳۴۶ بر این ساز متمرکز کرد.

در ادامه راه از روشهای اساتیدی چون مرحوم صبا و مرحوم ارسلان خان درگاهی و همچنین راهنماییهای ارزنده دکتر صفوت بهره فراوان یافت.

پس از اتمام دانشکده در همان جا و نیز مرکز حفظ واشاعه موسیقی ملی به تدریس سه تار پرداخت.

حضور در این مرکز موهبت کسب فیض از محضر اساتیدی چون سعید هرمزی و یوسف فروتن را برایش به همراه داشت.

ذوالفنون به همراه هنرمندان طراز اول در چندین کنسرت و جشنواره داخل و خارج از کشور شرکت نموده است.

یکی از ویژه برنامه های وی همراهی و همنوازی در اثر گل صدبرگ با صدای پرشور شهرام ناظری است.

یکی از مهمترین و دلنشین ترین سبک نوازندگی تار متعلق به استاد گرانمایه فرهنگ شریف بوده.

وی از بدوشروع برنامه گلها به همت زنده یاد داود پیرنیا و برنامه تکنوازان به همت استاد میر نقیبی با شیوه ای نو در نوازندگی تار، حضور داشت.

ایشان با ابداعاتی که در نحوه مضرابهای مختلف و انگشت گذاریهای خاص انجام داده از ساز تار صدایی تازه بوجود آورد و با قریحه بی مانندش ملودیهای بسیار لطیف و زیبا ساخت و در هر یک از برنامه های گلها و تکنوازان هر بار به نوعی تازه و بدیع اثری دلنشین و به یادماندنی اجرا نمود.

فرهنگ شریف ضمن حفظ تکنیکهای قدیم که متعلق به استادانی علی اکبر و حسین شهنازی و کلنل وزیری بود چنان نوآوری داشت که نگاه همه هنر دوستان را به خود جذب نمود و موفقیت آثار ایشان چنان بوده که امروزه تمام نوازندگان تار سعی بر آن دارند که از سبک ایشان پیروی نموده و آرزویشان اینست که روزی بتوانند به سبک  شیوا و بدیع فرهنگ شریف بنوازند.

برخی از آلبوم ها :

مهر افروز ۱و۲ – جان افروز – کرشمه – زخمه – سدره ۱و۲ – گل افروز – و...

  به سال 1300 جلیل شهنار در شهر افتخار آفرین و هنر پرور اصفهان چشم به جهان گشود ،پدرش علاقیءوافری به موسیقی سنتی ایران داشت و هر روز منزلش محفلی گرم برای دوست داران این هنر بود .پسر دیگرش حسین ،تار را بس دل انگیز می نواخت ،پدر از همان اوان کودکی مشوق او در یاد گرفتن و نواختن این ساز اصیل ایرانی گردید،و به همین سبب جلیل را به دست برادرش سپرد تا او را با نوای ساز آشنا کند از این زمان جلیل بود و حسین و تار که لحظه ای این سه دلداده از هم جدا نبودند .هر وقت حسین کاسه ء تار را در آغوش میگرفت و می نواخت ،جلیل از کنار او دور نمی شد و چون دلداده ای شیدا به پنجه های سحار او می نگریست . و در پیچ و تاب نوای آن خواسته های کودکی خود را در آن جستجو می کرد و عطش خود را فرو می نشاند . ایام کودکی سپری شد و دوران جوانی فرا رسید ،هر روز جلیل از مدرسه باز میگشت یکسر به نزد برادر آمده با لخنی کودکانه از او می خواست که تار بنوازد و حسین هم سخاوتمندانه هر چه داشت در طبق اخلاص نهاده و به او می آموخت.

جلیل پس از چندی به تهران آمد و به رادیو راه یافت و در ارکستر های مختلف این دستگاه شرکت جست و پس از مدتی در برنامه ء ((گلها )) شرکت و یکی از بهترین سلیست های آن گردید.

جلیل شهناز علاوه بر نواختن ((تار)) که ساز اختصاصی وی می باشد با نواختن ((ویولون )) ((سنتور)) ((ضرب ))نیز آشنایی دارد و آنها را بسیار دلنشین می نوازد،نواخته ها و آثار شهناز در موسیقی ایران به خصوص گلها از آ ثار بزرگ و ممتاز موسیقی ایران است.

روح الله خالقی در سال 1285 در کرمان متولد شد . و از سن 14 سالگی به نواختن ويولن پرداخت و از 17 ‏سالگی يعنی در سال 1302 در مدرسه عالی موسيقی که توسط استاد علینقی وزيری تاسيس گرديده بود ‏نام نويسی کرد . تمام شاگردانی که در مدرسه وزيری ويولن می نواختند تحت تعليم استاد صبا بودند و وزيری در انديشه ايجاد ‏ارکستر و آهنگسازی بود .‏ يکی از آهنگهايی که در آن زمان توسط کلنل وزيری ساخته شد و بعدها در راديو تهران به خوانندگی استاد ‏عبد العلی وزيری اجرا شد ترانه معروف " خريدار تو "  بود و اين ترانه ذوق وعلاقه خالقی را به فراگيری فنون ‏موسيقی چنان دامن زد که تحصيلات خود را از سال سوم دبيرستان رها نمود. اما بعد از چند سالی احساس ‏کرد که موسيقی در کنارش احتياج به دانش وادبيات دارد لذا تحصيلات دبيرستان خود را به پايان رساند و در ‏سال 1313 در رشته فلسفه و ادبيات از دانشسرای عالی به اخذ درجه ليسانس نائل گرديد .‏

روح الله خالقی علاوه بر عضويت شورای عالی موسيقی ، رياست و رهبری ارکستر انجمن موسيقی ملی ‏و بعدها رهبری ارکستر شماره 1 قديم و جديد را به عهده گرفت.‏

بدون ترديد خالقی از بزرگان موسيقی ما به حساب مي آيد که با ايجاد انجمن موسيقی ملی وهنرستان ‏موسيقی خدمات گرانبهايی به موسيقی ايران نموده است.‏

سرود ماندگار " ای ایران " از شاهکار های او است .

پس از سال 1338 رهبری ارکستر گلها را بنا به درخواست رئيس وقت راديو پذيرفت.‏

آخرين سفر خالقی به منظور ديدار دخترش و مداوای زخم معده خود بود که متاسفانه بازگشتی در بر نداشت.‏ و ايشان در 21 آبان 1344 در شهر سازبورگ ديده از جهان فرو بست.

آثار دیگر :

بوی جوی مولیان ( ترانه ی چنگ ) ( از آلبوم منتخب گلهای رنگارنگ از بنان)

ای ایران ( از آلبوم شاخه گل 10 از بنان)

مرغ شب ، نغمه نوروزی ، خوشه چین ، خاموش

کتاب‌های نظری به موسیقی و سرگذشت موسیقی ایران نیز ، از جمله تالیفات ایشان است.

محمد رضا لطفی